Między nutami a stereotypami – historia jednego wieczoru w filharmonii

Wszystko wyrasta z korzeni

Żyjemy w społeczeństwie przesiąkniętym muzycznym brzmieniem. W obecnej dobie trendy i algorytmy nieustannie podsuwają nam nowe, chwytliwe melodie, przez co dźwięki towarzyszą nam praktycznie na każdym kroku. Nie możemy jednak zapominać o podwalinach, z których wyrosła cała ta różnorodność.

Oczywiście chodzi o szeroko pojętą muzykę klasyczną! Jest to ponadczasowy skarb kultury, na którym tak naprawdę zbudowano współczesny charakter tego, co słyszymy teraz. Często słuchana jest przez nas nieświadomie, ukryta w samplach utworów pop, w ścieżkach dźwiękowych filmów czy w reklamach. Co więcej, wbrew powszechnemu przekonaniu nie brzmi ona wcale jednakowo. Od czasów baroku po współczesność, repertuar ciągle oferuje nam szeroką gamę brzmień, które potrafią zarówno zaskoczyć, jak i głęboko wzruszyć.

Mimo to koncerty muzyki klasycznej dziś nie cieszą się już masową popularnością i bywają postrzegane jako rozrywka nudna, elitarna, zarezerwowana wyłącznie dla wtajemniczonych. Skąd właściwie bierze się taki osąd? Postanowiłam przekonać się sama i z tą myślą wybrałam się na mój pierwszy koncert w filharmonii.

Na własnej skórze

Mój wybór padł zatem na Filharmonię Krakowską i Symfonię nr 1 D-dur „Tytan" skomponowaną przez Gustava Mahlera w wykonaniu Orkiestry Symfonicznej Akademii Muzycznej im. Krzysztofa Pendereckiego w Krakowie. To utwór eklektyczny, młodzieńczy i pełen emocji, który wydał mi się idealny na przełamanie lodów z klasyką, bo zamiast sztampowej formy oferuje niemal filmową narrację.

Oczywiście od razu przypomnę, że był to mój pierwszy raz w tego typu miejscu. Moje dotychczasowe wyobrażenia podpowiadały mi, że współczesne filharmonie nadal utrzymywane są w estetyce pełnej ornamentów i barokowej, niekiedy mrocznej kolorystyki, z którą można się spotkać w niektórych retrospekcjach z filmów (np. „Amadeusz” z 1984 r.). Jednak ku mojemu zaskoczeniu, znalazłam się w jasnej i przestronnej sali, której modernistyczny charakter doskonale współgrał z młodą grupą muzyków, która wkrótce pojawiła się na scenie. Jako totalny laik nie miałam określonych oczekiwań co do wykonania. Z zupełnym przekonaniem mogę jednak stwierdzić, że orkiestra spisała się na medal.

Na samym początku koncertu skupiłam się na instrumentach, instynktownie podążając wzrokiem za każdym usłyszanym dźwiękiem. Następnie w oczy rzuciła mi się imponująca synchronizacja zespołu, co dostarczało mi fenomenalnych doznań estetycznych. Gdy brzmienie nabrało tempa, mimowolnie wczułam się w sam utwór i nie mogłam się nadziwić talentowi wykonawców. Szczególnie spodobał mi się wkład wiolonczelistek oraz perkusistów. Ów występ był dla mnie także pierwszą stycznością z wieloma instrumentami, o których istnieniu wcześniej nawet nie wiedziałam. Przykładowo, tamtego dnia po raz pierwszy na żywo usłyszałam dźwięk klarnetu. Na uznanie zasłużył także dyrygent Paweł Przytocki, którego dynamiczna ekspresja i wczucie w utwór równie często przyciągały mój wzrok. Na scenie nie zabrakło elementów humorystycznych z jego udziałem.

Całkowicie upodobałam sobie wykonanie, które było dane mi usłyszeć. Z pewnością zasługiwało ono na tak gromki aplauz, od którego pod koniec bolały mnie już ręce. Rozejrzałam się wówczas po widowni i ze zdziwieniem zauważyłam, że większość publiczności stanowią ludzie w moim wieku. Biorąc pod uwagę akademicki charakter koncertu, nie powinno mnie to dziwić. A jednak świadomość, że zarówno na scenie, jak i wśród publiczności dominuje młodzież, wyraźnie wpłynęła na mój odbiór. Poczułam wtedy coś w rodzaju wspólnoty.

Nie przesadzę, jeśli powiem, że od tego koncertu filharmonie mogą traktować mnie już jako stałego gościa. Zawsze chciałam odwiedzić tego typu miejsce i cieszę się, że wreszcie miałam ku temu okazję. A więc, czy było strasznie? Ani trochę. Wręcz polecam każdemu! Obawy jednak wciąż pozostają powszechne. Przyjrzyjmy się zatem naukowej perspektywie, która pomoże wyjaśnić, co wpływa na nasze nieufne podejście. Nieciekawy repertuar? Warstwa wizualna? A może cena biletów?

Dawka ekspertyzy

Badacze z Rady School of Management na Uniwersytecie Kalifornijskim w San Diego przekonują, że na pewno to nie pieniądze stanowią główną barierę [1]. Na łamach czasopisma „Journal of the Association for Consumer Research” opublikowali wyniki badań wskazujące na fakt, że dla potencjalnych odbiorców znacznie większą rolę odgrywa kapitał kulturowy i społeczny.

To, czy pójdziemy na koncert symfoniczny, zależy nie tylko od warstwy zasobów materialnych, ale przede wszystkim od tego, czy czujemy się w tym „świecie” swobodnie i czy mamy wokół siebie ludzi, którzy nas do niego nie zniechęcają. Jak podsumowują autorzy badania, jeśli celem instytucji jest stworzenie przestrzeni kultury dostępnej dla wszystkich, trzeba zadbać nie tylko o przystępność ekonomiczną, ale także o otwartość i kompetencje kulturowe społeczeństwa.

Wierzę, że moja obecność na sali wypełnionej rówieśnikami potwierdziła tę tezę. Poczucie wspólnoty okazało się kluczowe dla mojego komfortu i odbioru całego wydarzenia. Strach przed poczuciem wyobcowania, przed popełnieniem faux pas czy przed oceną innych to niewidzialne mury trudniejsze do sforsowania niż mogłoby się wydawać. Subiektywne czynniki i wychowanie mają dodatkowy, równie silny wpływ na szerokość i wysokość tychże murów.

Jeśli zatem nie każdy koncert jest w stanie zapewnić nam tak sprzyjające warunki, to w jaki sposób mamy mierzyć się z tego rodzaju barierami? Po pierwsze, na pewno kluczowe jest odpowiednie przygotowanie do miejsca, które zamierzamy odwiedzić. Jednak jeszcze ważniejsze wydaje mi się zrozumienie potencjału, jaki oferuje nam muzyka klasyczna sama w sobie. Na koncerty idziemy przecież dla utworów, a nie dla publiczności. Przybliżę zatem wybrane przeze mnie czynniki, które mogą zmienić wasze nastawienie na lepsze.

Zainspiruj się!

Przede wszystkim każdy koncert pozwala zobaczyć artystę w akcji. W przypadku muzyki klasycznej ma to szczególne znaczenie. Możliwość obserwowania utalentowanych muzyków podczas wykonania zbliża widza do źródeł sztuki i pozwala docenić jej warsztat. Każde wykonanie jest inne, a drobne niuanse interpretacyjne sprawiają, że utwór może zabrzmieć zupełnie wyjątkowo. Na sali koncertowej mamy szansę poczuć każdą nutę i każdą emocję przekazywaną przez muzyków. To doświadczenie, którego nie zastąpi nawet najlepsze nagranie audio.

Sama obserwacja muzyków i ich ekspresji pozwala na głębszą interpretację prezentowanej muzyki. Dla osób poszukujących nowych fascynacji, widok młodych ludzi rozwijających swoje talenty może okazać się prawdziwie inspirujący. Warto też przyjrzeć się kulisom wydarzenia przed koncertem i po nim. Takich rzeczy nie zobaczymy, nie będąc na miejscu. Skupieniu na artyście sprzyja również cisza towarzysząca odbiorcom. Jest to element charakterystyczny dla koncertów w filharmonii, który wyjątkowo uwielbiam! W dzisiejszych czasach trudno jest po prostu wspólnie milczeć, a ten specyficzny element dodaje głębi utworom i pozwala muzyce dotrzeć i nas poruszyć.

Warto także przyjść dla samego miejsca. Akustyka sal koncertowych jest specjalnie zaprojektowana w celu zapewnienia jak najlepszej jakości brzmień instrumentów, więc wasze uszy nie ucierpią od pogłosu znanego z koncertów stadionowych. Wielkie gmachy, w których odbywają się wydarzenia muzyczne, same w sobie są dziełami sztuki. Wnętrza często zachwycają architekturą, co dodatkowo potęguje wrażenia z odbioru muzyki.

Jak wspomniałam wcześniej, koncerty klasyczne są niezwykle różnorodne. Możemy usłyszeć utwory wielkich kompozytorów takich jak Bach, Mozart czy Beethoven, stanowiące fundament tradycji muzycznej. Jednakże często prezentowane są również oryginalne aranżacje wprowadzające świeże spojrzenie na klasykę oraz dzieła współczesnych twórców, które pozwalają zapoznać się z aktualnymi trendami w muzyce. W koncertach muzyki klasycznej szczególnie ważny jest kontrast, który potrafi przenieść słuchacza w zupełnie inne stany emocjonalne. Dodam, że coraz popularniejsze stają się także symfoniczne reinterpretacje współczesnych nam utworów. Dotyczy to wielu znanych przebojów popowych i rockowych, muzyki filmowej czy nawet ścieżek dźwiękowych z gier wideo, które w wykonaniu orkiestry zyskują zupełnie nowy wymiar.

Muzyka klasyczna ma także niezwykłą moc łączenia ludzi w różnym wieku i z różnych środowisk. Wbrew powszechnemu przekonaniu, nie jest to miejsce dla wybranych. Kompozycje korzystające z klasycznego instrumentarium mają w sobie coś uniwersalnego, co przemawia do słuchaczy niezależnie od wieku i doświadczeń muzycznych. Filharmonia jest również miejscem spotkań z innymi miłośnikami muzyki, co daje możliwość nawiązania ciekawych znajomości i wymiany wrażeń.

Iain Cridland, „Clarinet still life”, 2020.

Piermario Eva, Festiwal w Cervo, 2023.

Osobisty poradnik przetrwania

Jeśli nadal nie jesteście pewni, oto kilka spostrzeżeń nabytych w trakcie koncertu w formie porad, które pomogą wam pozbyć się niepotrzebnego stresu i niechęci.

Zacznijmy od dress code'u, wokół którego narosło wiele stereotypów. Panuje przekonanie, że obowiązuje strój galowy, co niektórym wydaje się podejściem zbyt przesadnym. Czy jednak na zwykłe koncerty też nie ubieramy się lepiej niż na co dzień? Choć w dzisiejszych czasach wiele filharmonii nie wymaga już od gości wieczorowego stroju, elegancja świadczy o szacunku dla artystów i miejsca. To zasada, którą można potraktować jako uniwersalną dla wielu miejsc. Jeśli jednak ramy systemowe wydają się w tym wypadku zbyt opresyjne, polecam potraktować wasz strój do filharmonii jako swoisty cosplay, w którym wcielacie się w arystokratę z XVIII wieku. Ubiór ten z pewnością doda uroku całemu doświadczeniu.

W grę wchodzi także kwestia dostępności biletów, jednak tutaj również nie ma się czego obawiać. Na koncerty klasyczne są one zazwyczaj tańsze i łatwiejsze do zdobycia niż każde standardowe wejściówki na wydarzenia rozrywkowe. Mimo to warto przeglądać repertuar z miesięcznym wyprzedzeniem, ponieważ miejsca są ograniczone, szczególnie gdy na scenie pojawia się „filharmonijny celebryta” lub „kompozycyjny faworyt” ogółu społeczeństwa. Korzystajcie również z przywilejów studenckich, dzięki którym często macie wstęp za darmo. Warto w tym celu śledzić repertuar AMKP-u [2], gdzie wiele koncertów odbywa się bezpłatnie.

Kolejną istotną zasadą jest punktualność. Koncerty zazwyczaj zaczynają się o określonej godzinie, a spóźnienie może skutkować koniecznością oczekiwania na przerwę, by wejść na salę. Jest to znacząco odmienne od standardowych koncertów, gdzie opóźnienia mogą trwać godzinami. Tak jak nadmieniłam wyżej, w filharmonii obowiązuje zasada ciszy, aby nie zakłócać skupienia publiczności i muzyków. Oklaski są mile widziane, ale tylko w odpowiednich momentach, na przykład po zakończeniu całego utworu, a nie podczas jego części.

Jeśli chodzi o wybór miejsca siedzącego, warto wiedzieć, że każda część sali oferuje inne doświadczenie. Parter zapewnia świetną akustykę i bliskość artystów, choć dla niektórych miejsce to może okazać się zbyt głośne. Loże nad sceną oferują dobry widok i komfort, ale mogą ograniczać kontakt z resztą publiczności. Balkon pozwala lepiej słyszeć całość kompozycji, jednak oznacza większą odległość od sceny.

Niezwykle pomocne jest także pogłębienie kontekstu przed koncertem. Jest to trochę podobne do sytuacji, w której odsłuchujemy cały album ulubionego artysty bezpośrednio przed jego występem. Tak samo warto zapoznać się z repertuarem klasycznym i poszukać informacji o kompozytorach (najmocniej polecam w formie filmów fabularnych). Tego rodzaju wiedza pomoże lepiej zrozumieć muzykę i czerpać z niej więcej przyjemności. Przykładowo, zupełnie inaczej słucha się koncertu Chopina, wiedząc, że dany utwór powstawał na łożu śmierci... Podobnie funkcjonuje odbiór poezji, gdzie kontekst jest równie ważny i pomaga odczytać intencje autora. Takie przygotowanie pozwoli definitywnie ograniczyć opisane wyżej poczucie wykluczenia.

Koniec końców…

Wbrew pozorom filharmonia działa prawie tak jak zwykłe koncerty, a różnic między nimi jest znacznie mniej, niż moglibyśmy przypuszczać. Każdy koncert klasyczny to kolejna szansa na odkrycie nieznanych dotąd utworów i pogłębienie wiedzy na temat naszego gustu. Takie wydarzenia często są również okazją do zobaczenia występów wielu artystów światowej klasy, co stanowi pamiątkę na całe życie.

Niezależnie więc od tego, czy jesteście doświadczonymi melomanami, czy dopiero zaczynacie swoją przygodę z muzyką klasyczną, tego typu wydarzenia mają niezaprzeczalną moc zbliżania ludzi i pogłębiania zrozumienia dla artystycznego dorobku ludzkości. Tak jak poprzednio zostało stwierdzone, poczucie wspólnoty jest istotne, dlatego na pierwszy raz warto wybrać się ze znajomym lub potraktować wyjście jako okazję do niecodziennej randki.

Gdy się już zapasjonujecie, przed wami otworzą się kolejne możliwości. Oprócz regularnych koncertów organizowane są także festiwale muzyki klasycznej, które pozwalają zanurzyć się w tym świecie jeszcze głębiej.

Niech ten tekst będzie dla was znakiem, aby w końcu spróbować wejść lub powrócić do miejsc, które być może wcześniej były przez was niesłusznie omijane. Filharmonia czeka z otwartymi drzwiami, a muzyka klasyczna ma znacznie więcej do zaoferowania, niż mogłoby się wydawać na pierwszy rzut oka.

Źródła

[1] Joe J. Gladstone i Silvia Bellezza, More Than Money: The Relative Importance of Cultural, Social, and Economic Capital for Highbrow Cultural Experiences, „Journal of the Association for Consumer Research”, t. 10, nr 4., University of Chicago Press, 2025, s. 336–354.

[2] Akademia Muzyczna im. Krzysztofa Pendereckiego w Krakowie.